Bütün ayrılıklar, en büyük ayrılıktan yani haktan ayrılıktan haber verir ve ondan bir cüzdür.
a cismi ile b cismi arasında şiddetli bir çekim varsa, ancak aradaki blokajlar ve engeller nedeniyle a cismi ile b cismi bir araya gelemiyor ve aradaki mesafeyi sıfıra indiremiyorsa, bu durumda ayrılık acısı veya eskilerin deyimiyle elem-i firak meydana gelir.
ayrılık acısının son bulması için iki şart vardır:
1. a cismi ile b cismi bir araya gelecek ve aradaki mesafe sıfıra inecektir.
2. a cismi ile b cismi arasındaki çekim etkisi ortadan kalkacaktır.
günümüzdeki erkekler ve kadınlar arasındaki çekimin yalnızca beden boyutuna inhisar etmesi, dolayısıyla son derece yüzeysel olması sebebiyle kolaylıkla ikame edilebilirliği vardır. engeller yüzünden birine erişmiyorsa, hemen başka birine yönelir. böylece ikinci madde gerçekleşmiş olur ve ayrılık acısının yerinde yeller eser.
bir de haktan ayrı olmanın acısı vardır ki, pek can yakıcıdır. ancak bu acıyı hissetmek yalnızca bazı istisnai şahıslara mahsustur.
niçin öyledir?
çünkü haktan ayrı kalmanın acısını bilmek için önce o’na kavuşmuş olmak, sonra da ayrı düşmek gerekir. hakka hiç kavuşamamış kişi için elbette haktan ayrı düşmek diye bir olgu söz konusu olamayacaktır. işte bunlar doğuştan cezbe(hakka çekim) sahipleridir.
normalde padişahın(hakkın) huzuruna çıkmak için muazzam bir terbiye ve edep sahibi olmak gerekir. o edebe sahip olmayanlar asla ve asla padişahın huzuruna alınmazlar. ancak cezbe sahipleri bundan müstesnadır. onlar şiddetli aşkları nedeniyle hiçbir kusurlarına bakılmaksızın padişahın huzuruna alınırlar. zira aşk her şeyi affettirir.
cezbe sahipleri padişahın huzuruna çıkınca aşkları sükunet bulur. kavuşmak ile aşk ılımlı bir muhabbete dönüşür. işte bu noktada olanlar olur. bunlar derhal padişahın huzurundan tard edilirler. zira aşk bitince mazeretleri de kalmaz. gerisin geriye dünyaya, madde boyutuna, cehenneme yuvarlanırlar. bunlar padişahın huzuruna çıkmak için gereken edebi öğrenmeden bir daha oraya alınmazlar. öğrenene kadar da yanık yanık, her nefeste acı çeke çeke dolaşırlar.
cezbe büyük lütuftur. hakk tarafından sevilmişlik göstergesidir. ancak bedeli de çok ağırdır. bedeli, ayrılık cehenneminde uzun yıllar boyunca cayır cayır yanmaktır.