Cezm kesin karar ve niyet demek. insan psikolojisindeki yeri de aşağıdaki kıssada anlatılmıştır:
“…yolumun üzerinde ancak gemiyle geçilebilecek ölçüde bir deniz beliriverdi. iyice baktım ona. yeryüzündeki denizlerden biri idi. içimde bu denizin üzerinde yürüme azmi ve cezmi doğdu. boğulmayacağıma dair içimde kesin bir bilgi meydana geldi.
derken ayağımı bu kesin bilgi hissiyatı içinde suyun üzerine koydum, batmadım, azmim ve cezmim arttı, yürümeye devam ettim, neticede öbür sahile ulaştım. başka bir defa ise yine o denize uğradım ama bendeki eski azim ve cezm yoktu. su üstünde yürümekte şüphe ettim. bir ara denemek için ayağımı bastım; derhal suyun dibine battı, hemen çekip çıkardım. anladım ki bu durumda suyun üzerinde yaya yürümem mümkün değildir, yâni buna güç yetiremeyeceğim.
kişi bir şeyi cezmedip ona karşı içinde kesin bir hüküm taşıdığı sürece şeytan ona yaklaşamaz. ama o kesin kararlılık. kalmayınca bu kez şeytan yaklaşmaya yol bulur. şeytan bu azim ve kesin kararlılığın yok olduğunu anlar. çünkü insana kan damarlarından girer, azim ve kesinliğin bulunmadığını tespit edince vesveseleri yağdırmaya başlar. hayırları kaçırıncaya, o kişiyi hayırlardan mahrum edinceye kadar devam eder.
azim ve cezm, bir bedenin çevresindeki hisara veya sûra benzer. şehrin çevresinde sağlam bir sur olduğu sürece düşman oraya göz dikemez ve ayak basamaz. surda bir takım çatlaklar ve bölünmeler meydana geldiğinde, birtakım kapılar meydana çıktığında düşman girmek için derhal sür’at gösterir. o halde şeytanın ayıplaması ve vesveseler verebilmesi, çevresindeki azim ve cezmden meydana gelen surun durumuna bağlıdır. o halde aklı olan herkes kendi surunu inşa etmeye, iyileştirmeye gayret etsin, tâ ki şeytan ona yaklaşmaya yol bulamasın, kararsızlığa ve karamsarlığa düşüremesin…”
not: şeytan şuurumuzun karanlık yönü ve içimizdeki antitez kutbudur. bu lafzı duyduğumuzda ilk anlam olarak bunu almamız gerekir. diğer yan manalar ise duruma ve yerine göre verilebilir.
şeytan âdeme secde etmez. niçin etmez? çünkü zaten onun şuuru içindeki karanlık yöndür; muhalif kanattır; antitez kutbudur…