Din, evrendeki düzenin kurallarıdır; yani sünnetullah bilgisidir.
insanın refahı bu kuralları öğrenmesine ve ona uyumlu yaşamasına bağlıdır.
bu kuralların bilgisini tahsil etmenin, tümevarım ve tümdengelim olmak üzere iki yolu vardır.
evrenin kurallarını tümevarım yöntemi ile çözmek “bilim”dir. bu yöntem parçadan bütüne gitmeye çalışır. ancak bütünün bilgisini elde etmesi asla söz konusu olamaz. bu yöntemin günlük hayatta insana pek çok fayda sunması gibi bir özelliği vardır.
tümdengelim yönteminde ise önce bütünün idrakı vardır. bütün, tek bir anda idrak edilir ve sonra günlük hayata yeri geldikçe parça parça aksettirilir. kuran’ın aslında tek bir seferde inmesi, ama 23 senede gerekli olduğu anda parça parça indirilmesi gibi…
bütünün olaylara ve hadiselere göre indirgenmesi yoğun teşbih ve mecaz kullanımını gerektirir. bu nedenle peygamber ve evliyanın dili ile bilimin dili birbirinden çok farklıdır.
mesela veli bir zat tüm kainatı idrak ettiği zaman, o idrak onun hayaline muhteşem bir saray suretinde yansır. rüya veya yakazada alemi çok süslü ve teknolojik bir saray olarak müşahade eder.
teşbih ve mecaz dilinin önemli bir dezavantajı avamın onu hakikat olarak addetmesidir. mesela dünya boğanın boynuzları üstünde duruyor dendiğinde, eski devrin insanları gerçekten devasa bir boğa hayal ediyordu. bu şekilde nice bâtıl inançlar halk arasında revaç bulmuştur ve bilimperestlerin alaylarına yol açmıştır.
“bilim”deki sıkıntı ise parçadan bütüne gitmeyi amaçladığı için hiçbir zaman bütünün bilgisine ulaşamayacak olmasıdır; çünkü parçadan bütüne giden yol sonsuzdur. kat edip bitirmek imkansızdır.
o yüzden tümdengelim yöntemi ile tümevarım yöntemini ortada buluşturmak icap ediyor. aksi takdirde aralarında çatışma son bulmayacaktır.