Tarım toplumlarında iktisadi derinlik yeterli olmadığı için yönetici elit çok parçalı, hizipli, çok renkli olamaz. gruplardan bir tanesi iktidara el koyup diğerlerini tasfiye eder. çoğunlukla bu tasfiye, muhaliflerin tüm ailesini hatta beşikteki bebeğini katletmeye dek varır.
eski devirlerdeki vahşetin en önemli sebeplerinden biri budur. diğer sebep ise; o devirde ulaşım ve iletişim imkanlarının zayıf olması, isyanların bastırılmasını zorlaştırıyordu. ibret-i alem olması için ve isyanın nüksetmesini engellemek gayesiyle yakalanan isyancılar özellikle işkencelerle öldürülüyordu.
sanayi toplumlarında ise vahşete gerek duyulmaz çünkü iktisadi derinlik birden çok iktidar odağını idame ettirmeye imkan verir. hepsi güçleri oranında karar alma sürecine katılırlar. pluralizm(çoğulculuk) bu şekilde ortaya çıkar ve son derece demokratik bir ortamın doğmasına yol açar. yine aynı sebepten sanayileşmeyi başaramamış toplumların demokratik bir yapı kurmaları hemen hemen mümkün değildir.
ismi, cismi, hüviyeti, kanunları, anayasası ne olursa olsun tüm tarım toplumları despotiktir ve aksi de pek mümkün değildir. türkiye, kabaca 1980’lere kadar tipik bir tarım toplumu olarak kabul edilebilir. bu minvalde batı’nın üçüncü dünya ülkelerine demokrasi ihraç etmeye çalışması büyük bir ahmaklıktır veya propaganda amaçlı boş bir söylemdir.
yani bütün bunlarla ne demek istiyorum?
demek istemem o ki; çoğu noktada, islam’ın indiği devir veya ortaçağ sosyolojisine göre yapılan yorumlar bugün bizleri bağlamayabilir. artık çok daha hoşgörülü olma imkanına sahibiz çünkü.
not: hükümler genele göre verilir. bir kaç istisnai durum hükmün geçerliliğini zedelemez. rusya ise gerçek manada bir sanayi toplumu olmayı asla başaramamıştır. ne sscb zamanında, ne de şimdi. sosyalizm sanayi üretimine bağlı olarak yükselen üstyapı kurumlarının oluşumunu engellemiştir. o yüzden ben sscb’yi ancak post-feodal bir toplum olarak nitelendiriyorum.