Hiçbir insan ferdi bir ülkeyi kurtaramayacağı gibi batıramaz da. toplumların asırlar içinde şekillenen kendine has evrim, gelişme ve çözülme aşamaları vardır. yapı, her aşamada, o aşamanın gerektirdiği insan tipini üretir. bu bağlamda insan, çevreden bağımsız bir varlık değildir. her insan kendi devrinin ve şartlarının ürünüdür.
mesela, bizim tarih kitaplarında çok komik ifadeler vardır. osmanlı’nın çöküş sebepleri arasında “yükselme devrinde olduğu gibi kabiliyetli padişahların gelmemesi” diye bir madde sayarlar. ne oldu? padişahların köküne kıran mı girdi? eskiden süper padişahlar gelirken, birden vasatlaştılar. bu kitapları yazanlar da profesör ünvanlı…
insanoğlunun meseleyi derin bir şekilde ele almak yerine olayları basitleştirme ve şahıslara indirgeme temayülü var. bunun altında yatan güdü ne bilmiyorum. feraset yetersizliği mi, yoksa sembol ve mecaz kullanımının insan bilinçaltına mutabık düşmesi mi?
mesela, “hitler rusya’yı istila etti” deriz. gerçekte bu istilanın veya kabiliyetin altında derin tarihi ve sosyolojik gerçekler yatar, bir ferdin eylemine indirgemek mümkün değildir. alman tarihinin bütününe şamildir. sadece bir unsurunu söylersek, 2. frederick’in çelik disiplinli prusya askeri geleneğini başlatması, güçlü bir ordu geleneğinin oluşması vs…gibi. bilim, ekonomi vs. işlere hiç girmiyorum.