İlginçtir ki, dini kaynaklarda da ahir zamanda dünyayı bir dumanın kaplayacağı belirtilmektedir. bu konuda hem ayet hem de hadis vardır:
“göğün bütün insanları kuşatan belirgin bir dumana bürüneceği günü bekle. bu acı veren bir azaptır. ‘rabbimiz, üzerimizden azabı kaldır, bizler artık inanmaktayız’ diyecekler” (Duhan Suresi 10-12. ayetler)
Hz. Ali’den şöyle nakledilmiştir:
“kıyametten önce gökten gelecek bir dumandır. kâfirlerin kulaklarına girecek ta ki her birinin başı püryan olmuş (sarhoş olmuş) gibi başı dönecek. mümine de ondan zükam (nezle) gibi bir hal gelecek ve bütün yeryüzü içinde ocak yakılmış fakat bacası yok bir eve dönecek”
kıyamet alametlerinden biri olan “duman”ın bir de küçük kıyamete yani ölümüne yaklaşan insanın iç alemine bakan yüzü vardır. onu da Muhyiddin-i Arabi Hazretleri’nden öğrenelim:
“bil ki: duman, arz menşeli latif bir cüzdür. sıcağın etkisiyle letafet kazandığı için yukarı doğru çıkar. eğer biz kıyameti “küçük kıyamet” olarak açıklarsak, bu durumda dumanı, ruh semasına arız olan sarhoşluk, baygınlık ve büzülme olarak açıklamak durumunda kalırız. (yani dünyaya ve maddeye ait değerlerin, paranın insan şuuru üzerindeki yakıcı, bürüyücü, karartıcı, sarhoş edici özelliği vardır demek oluyor bu ifade)
bunun sebebi de bedene ilgi nedeniyle meydana gelen ayrılıktır. ki süfli işler yapmasından ve maddi lezzetlere meyilli olmasından dolayı yüzünde hasıl olan fetrettir. bu yüzden Rasulullah (s.a.v) kıyamet alameti olan bu dumanı tanımlarken şöyle buyurmuştur:
“duman mümin üzerinde nezle gibi bir tesir bırakır. inkarcıyı ise adeta sarhoş eder; burun deliklerinden, kulaklarından ve ardından çıkar.”
müminin kalbinin dünya işlerine ilgisi az, süfli işler yapmaktan kaynaklanan tesirler zayıf olduğu için bu dumandan etkilenmesi az olur ve dumanın etkisinin yok olması kolayca gerçekleşir. özellikle mümin, nurlar âlemiyle bağlantılı olma melekesini kazanmışsa bu durum daha da kolay olur.
inkarcıyı gelince… o’nun dünya işlerine bağlılığı şiddetli, cismanilere yönelik sevgisi ve süfli varlıklara meyletmesi çok güçlüdür. bu yüzden, söz konusu tesirler onu bürür, şaşırtır, büsbütün istila eder”