Tarım toplumlarında düşünce özgürlüğünden pek bahsedilemez. zira son derece hiyerarşik bir yapı ve katı kurallar vaz’ eden feodal örgütlenme, çok sesliliğe imkan tanımaz. tarım toplumları, tek ve yekpare bir seçkin azınlık tarafından yönetilirler. bu yönetici sınıfın tüm topluma cebri olarak empoze ettiği tek bir ideolojisi olur. bu ideolojiye ters düşenler derhal aforoz edilirler.
eğer yönetici sınıf içinde bir bölünme vuku bulursa, kanlı bir hesaplaşmadan sonra galipler tekrar düzeni tesis ederler ve yönetici sınıf içinde ahengi sağlarlar. tarım toplumlarında farklı seslere asla tahammül edilmez. farklı bir ses farklı bir çıkar grubu demektir ki, tarım toplumlarının ekonomik derinliği birden fazla iktidar odağını beslemeye yetmez. tabiat belgesellerinde seyretmişsinizdir: besinin az olduğu sene yuvadaki kuş yavrularından en irisi, diğer kardeşlerini yuvadan atıp öldürür. artık anne ve babasının getirebildiği sınırlı yiyeceğin hepsi ona kalır. eğer kardeşleri ile paylaşsa idi hiçbiri hayatta kalamayacaktı. ortaçağdaki siyasi vahşetin, engizisyonların, bizde padişahların evlat kardeş katlinin, katı din ve mezhep taassubunun sebebi hep budur.
düşünce özgürlüğü için iktidar çok parçalı olmalı ve müteaddit çıkar grupları arasında paylaşılmalıdır. iktidar tekelinin yani istibdatın olmadığı yerde karar alabilmek için gruplar arasında uzlaşma gerekir. uzlaşmanın sağlanabilmesi de muhatabın ikna edilmesini gerektirir. bunu da güzel fikirler, düşünceler hatta sofistlerin yaptığı gibi sahte mantıkla da yapabilirsiniz.
işte böyle özgür bir ortamın kurulması birden çok çıkar grubunun mevcudiyetine bağlıdır ki, o da ancak ticaret veya sanayi toplumlarında olur. böyle yerlerde her türlü yeni fikirler, inançlar, keşif ve icatlar kendiliğinden ortaya çıkarlar.
