Akıl, iki çeşittir:
birincisi kazanılan akıldır; sen onu mektepteki çocuk gibi kitaptan, hocalardan, düşünceden, alışkanlıktan, kavramlardan, ve yeni ilimlerden öğrenirsin. aklın başkalarınınkinden daha büyük olur fakat edindiklerinin ağırlığıyla yorulursun.
diğer akıl, Allah’ın ihsanıdır. onun kaynağı ruhtadır. gönülden bilgi pınarı fışkırdığında onun kaynağı ne bozulur, ne eskir, ne de renk değiştirir. edinilmiş akıl dışarıdan eve akan bir ırmağa benzer. eğer yolu üzerinde bir engel olursa aciz kalır. kendi içindeki pınarı ara sen!
akılların aklı özdür, senin aklınsa kabuk. hayvanların mideleri sürekli kabuk ararlar. özü arayanlar kabuklardan binlerce kez tiksinmişlerdir; Allah’ın velilerinin gözünde yalnızca öz caizdir. aklın kabuğu yüzlerce deliller verirken, evrensel akıl nasıl olur da kesinlikten uzak bir adım atar?
(mesnevi’den)
