Ayrılık acısını üç mertebede inceleyebiliriz.
1.avam: insanların %99’unu oluşturan bu tayfa için ayrılık acısı devaların en büyüğüdür. bu acı onları pişirir, olgunlaştırır, süfli ilgileri onlardan giderir. buradaki sıkıntı, zamanla kanıksama sonucu acının azalması ve tamamen yok olmasıdır.
avam için vuslat illettir; beladır; musibettir; nefslerinin azması, ipten kazıktan kurtulmasıdır. o yüzden avamın terbiyesi için hapis cezası icat edildi. hapishane onları nefslerinin arzularından ayırır.
2. havas(seçkinler): bunlar tasavvuf ehlidir. bu tayfa için vuslat nimettir, lütuftur, ihsandır. her daim sevinçlidirler. allah bu kullarını sevmiş, onlara bol bol ihsan etmiştir. bunlar da ilahi nimetleri üzerlerinde göstererek allah’a şükreden kullar olmuşlardır; zira güzel bir nimet, nimet vericinin kemalini bildirir. güzel bir kadın üstündeki zarif bir elbise, terzinin ustalığını cümle aleme ilan eder.
3. havas-ül havas(en seçkinler): bu tayfa vuslatı illet olarak görür. sevgiliyi ötelerin ötesinde ararlar. zira vuslatın da dereceleri vardır. bir mertebede kalmayı ar sayarlar. daha da ötede olanları vardır ki, kavuşmasız bir vuslat isterler; çünkü gölge makamları geride bırakmışlardır. her daim hüzünlüdürler.
tasavvuf ehlini iyi kötü anlayabiliriz belki ama bu tayfayı anlamamız pek mümkün olmaz.
