1- Yemin ederim şu belde’ye.
2- ki sen bu beldedesin
3- babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim.
surenin başında belde-i haram’a yemin ediliyor. burası,
Resulullah’ın (s.a.v) konuk olduğu en yüce ufuk olan kutsi belde ve
mukaddes vadidir.
“ki sen bu beldedesin.” bu beldede serbestsin, dilediğini yaparsın.
nefsin sıfatlarından ve adetlerden oluşan bağlarla kayıtlı değilsin.
“babaya ve ondan meydana gelen çocuğa yemin ederim…” yani, insani
nefislerin hakiki babası olan kutsi ruha. İsa’nın (a.s) dediği gibi: “ben,
benim ve sizin semavi babamıza gidiyorum.” “ semavi babanıza
benzeyiniz.” ve kutsi ruhun çocuğu olan senin “nefsine”. diğer bir
ifadeyle: kutsi ruha ve senin nefs-i natıkana yemin ederim.
4- andolsun ki biz insanı meşakkâtler içinde yarattık.
“biz insanı…içinde yarattık.” zorluklar, nefsinden ve hevasından
kaynaklanan “meşakkâtler” içinde yarattık. veya iç hastalıklar, kalp
fesadı ve perdenin kabalığı içinde yarattık. çünkü “kebed” kelimesi,
sözlükte ciğerin kabalığı anlamına gelir. ciğer ise, tabii kuvvetin
kaynağıdır. ciğerin fesadı, kalbin perdesi ve fesadı bu kuvvetten ileri
gelir. böylece ciğerin kabalığı ifadesi, kalbin perdesinin kalınlığından ve
cehalet hastalığından istiare olarak kullanılmıştır.
5- insan hiç kimsenin kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanıyor?
6- pek çok mal harcadım, diyor.
7- kimse onu görmedi mi sanıyor?
“insan…” perdesi alabildiğine kalın ve kalbi de tabiatla perdelendiği
için hasta olan insan “hiç kimsenin kendisine güç yetiremeyeceğini mi
sanıyor? pek çok mal harcadım, diyor.” övünmek, gösteriş yapmak için
iyi yönlerde çok mal harcadığından söz ediyor. nitekim araplar, birine
infakta bulundukları zaman “hasirtu aleyhi keza = ona şu kadar mal
verdim (onun için şu kadar zarara uğradım.)” derler. o da saçıp
savurmakla, israf etmekle insanlar arasında üstünlük taslar ve bunun bir
fazilet olduğu sanır. çünkü gerçek faziletten perdelenmiş bir cahildir. bu
yüzden “kimse onu görmedi mi sanıyor?” o, malını, Allah’ın rızasını
gerektiren yerlerde değil, nam için, gösteriş için, böbürlenme için
harcarken, Allah’ın kendisini görmediğini mi sanıyor? bu, rezillik üstüne
rezilliktir. hiç fazilet olur mu?
8- biz ona iki göz vermedik mi?
9- bir dil ve iki dudak,
10- ona iki yolu göstermedik mi?
“biz ona iki göz vermedik mi?” biz ona bedenin aletlerini nimet
olarak bahşetmedik mi? ki onlarla kemalini elde etmesi, önem verdiği
şeyleri görmesi, bilmediği şeyleri sorması ve konuşması mümkün
oluyor. “ona iki yolu göstermedik mi?” hayır ve şer yollarını ona
göstermedik mi?
11- fakat o, sarp yokuşu (akabe’yi) aşamadı
12- bilir misin o sarp yokuşu (akabe’yi)?
13- köle azat etmektir.
14- veya açlık gününde doyurmaktır.
15- yetimi doyurmaktır.
16- yahut hiçbir şeyi olmayan bir yoksulu doyurmaktır.
17- sonra iman eden, birbirlerine sabrı tavsiye eden ve birbirlerine
merhameti tavsiye edenler,
18- işte bunlar sağdakiler (ashab-ı meymene)dir.
“fakat o, sarp yokuşu (akabe’yi) aşamadı.” nefis ve kalbi
perdeleyen “hevasından” oluşan sarp yokuşu, riyazetle, mücahede ile
aşamadı. bu hangi zorlu yokuştur ki, meşakkâtinin künhü bilinmez?
“köle azat etmektir…” yani, aşılması gereken “akabe” yokuş, nefsin
hevasının kaydına tutulmuş, esir alınmış kalp kölesinin, tabii meyillerden
bütünüyle soyutlamak suretiyle kurtarılmasıdır, bağının çözülüp
esirlikten azat edilmesidir.
eğer riyazetle, kuvvetleri öldürmekle ve nefsi ezmekle yokuş
bütünüyle aşılamıyorsa, bu takdirde faziletler, faziletlerin yolundan
ayrılmama ve faziletleri kazanma yükümlülüğü getiriliyor. ta ki bir tabiat/huy
olarak özüne işlesin.
“veya açlık gününde…doyurmaktır.” ifadesiyle
başlayan ve “birbirlerine merhameti tavsiye edenler…” ifadesine kadar
ki bölümde anlatılmak istenen anlam budur. çünkü şiddetli bir ihtiyacın
hasıl olduğu bir vakitte hakedenlere yemek yedirmek, bir şeyi ait
olduğu yere koymak anlamına gelmesi hasebiyle iffet fazileti kapsamına
girer. daha doğrusu iffetin en üstün türüdür.
“sonra iman eden…” iman ise, hikmetin gerektirdiği en şerefli, en
parlak türüdür. bundan maksat da ilmi ve yakini imandır. sabır ise,
cesaretin en büyük türüdür. imandan sonra bundan söz edilmiş
olmasının nedeni, yakin olmadan cesaret faziletinin gerçekleşmesinin
imkânsız olmasıdır.
ve merhamet… yani, acıma ve şefkât gösterme,
adaletin en üstün türüdür. nefsin kemali için gerekli olan dört fazilet
türünün nasıl sıralandığını görüyor musunuz? önce faziletlerin ilki olan
iffetten başlanıyor. bunun da en büyük örneği, en özel hasleti olan
cömertlik dile getiriliyor. sonra asıl ve temel konumunda olan imandan
söz ediliyor. bu arada önceki fazilete göre mertebesi yükseklik ve ululuk
bakımından alabildiğine uzak olduğundan “sümme=sonra” edatı
kullanılıyor.
iman burada hikmet anlamındadır. çünkü hikmet, imanın
sair mertebelerinin ve türlerinin anası hükmündedir. bunun üzerine de
sabır hasleti tertip ediliyor. çünkü yakin olmadan sabır olamaz. bu
erdemlerin sonu olan adalet de en sonda zikrediliyor. rahman’ın sıfatı
olan merhamet hasletiyle de yetiniliyor, bu sıfatın diğer türlerinin
zikredilmesine gerek duyulmuyor. nitekim, cesaretin türleri arasında da
sadece sabır hasletinin zikredilmesiyle yetiniliyor.
“işte bunlar sağdakilerdir…” yani bu sıfatlara sahip olan kimseler,
sağ ehli ve kutsi âlemin sakini olan mutlulardır.
19- ayetlerimizi inkâr edenler ki, onlar soldakiler(ashab-ı
meşheme)dir,
20- üzerlerinde bir nar (ateş) vardır.
“ayetlerimizi inkâr edenler…” allah’ın zatının bilinmesinin aracı olan
hakiki ayetleri konumundaki bu sıfatlardan perdelenenler, “onlar
soldakilerdir…” uğursuzluk ehlidirler ve pislik âleminin sakinleridirler.
“üzerlerine…” eser tabiatının ateşi onları kaplar, kapıları da üzerlerine
kapatılır. oraya hapsedilirler, ruhtan ve ruhun mertebelerinden ebediyen
engellenirler. allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.
(muhyiddin-i arabi-tefsir-i kebir / te’vilât)
