İnsanın iç dünyası bir ormana benzer. orada, en vahşî ve yırtıcısından, en mûnis ve sevimlisine kadar bütün hayvanlar sergilenmektedir. “…rûhumdan ona üfürdüm!..” (el-hicr, 29) âyetinden haberin varsa, bu ilâhî nefesten feyz alıyorsan, insanın bu karışık ve acâyip iç âlemine nazar et!
insan varlığında, binlerce kurt, sayısız domuz; temiz, pis, güzel, çirkin, sevimli, sıcak ve soğuk binlerce huy vardır.
insan varlığında, hangi huy gâlipse, şahsiyet ona göre teşekkül eder. bir mâden karışımında da altın, bakırdan fazla ise o karışım artık altın sayılır.
senin varlığında hangi huy hâkim ise, o huy sahibi hayvanın şeklinde haşr edilmen gerekmektedir. zîrâ duyguların, mahlûklarla beraberlik hâlindedir.
insanda, ân olur kurtluk zuhûr eder. bir ân gelir melekleşir, sanki ay gibi yûsuf yüzlü bir güzel olur.
hayırlar da, şerler de gizli bir yoldan, gönüllerden gönüllere sirâyet eder.
azgın serkeş at, rahvan yürümeye başlar. ayı oyun oynar, keçi selâm verir.
insanlardan köpeğe bir hissiyat akseder de, bunun netîcesinde, o duygu ve terbiye ile köpek ya av avlar, yâhut çoban olur koyun güder, bekçilik eder. insana âmâde olur.
«ashab-ı kehf»in köpeğine o sâlih gençlerden öyle bir huy geçti ki, sonunda yürüdü gitti, allâh’ı arar oldu da kur’ânî bir ifâde kazandı.
insanın gönlünde zaman zaman değişik temâyüller baş gösterir. rûhâniyet onu âdeta melekleştirirken, buna mukâbil nefsâniyetin girdâbına dûçâr olan kişi şeytan kesilir, canavarlaşır. hak tanımaz olur.
mânâ arslanlarının, yani velîlerin, çok iyi bildikleri o hakîkatler ormanından, gönüller tuzağına giden gizli bir yol vardır. velîler ise, o tuzakları tanır ve bertaraf etmek sûretiyle gönülleri, nefsin şer ve endişelerinden kurtararak onları hakk’a vâsıl ederler.
ey iç âlemi köpekten de aşağı olan kişi! durumundan ümitsizliğe kapılma, hakîkatler ormanında sen de mânevî zevkler almak istiyorsan, gönül yoluna gir de âriflerin can mercanından, yâni onların irfân incilerinden bir miktar nasiplen.
mâdemki hayırsızsın, bâri o değerli inciden nasiplen de, taşıyacaksan öyle mübârek bir yükü taşı.(mesnevi’den, insan ve ondaki hayvani huylar)
