Peygamber şöyle buyurmuştur; “ey insanlar, rabbinizi biliniz ve anlayınız. birbirinize aklın kemalini tavsiye ediniz. çünkü size emredilenler gibi, size yasak edilenleri de ancak akılla bilmiş olursunuz.
biliniz ki, rabbinizin nezdinde sizi kurtaracak olan aklınızdır. akıllı insan allah’a itaat eden insandır. bu kişinin görünüşü çirkin, zahiri kıymeti düşük, dünya mertebesi küçük ve üstü başı perişan olsa bile. ve yine biliniz ki cahil, allah’a isyan eden kişidir. velev ki, dünya mertebesi yüksek, kıymeti halkça büyük, konuşması beliğ, görünüşü ve giyinişi güzel olsa bile. zira allah nezdinde hayvanat bile allah’a isyan eden kimseden daha akıllıdır. işte bu yüzden dünya ehlinin sizi büyütmesine itibar etmeyiniz ve böyle şeylerden kaçınınız. çünkü asıl zararda olan dünya ehlidir.” (taberani, ebu umame’den;imam-ı gazali, ihya-u ulumi’d-din, c. 1, s.89.)
hz. ömer’den rivayetle:
“hiçbir kimse akıl gibi büyük bir fazileti elde etmiş değildir. akıl, sahibini hidayete erdirir, felaketten kurtarır. kişinin aklı tamam olmadıkça imanı tamam, dini müstakim olmaz.” buyurmuştur. (ibn-i muhber; imam-ı gazali, ihyau ulumi’d-din, c. 1, s. 89)
said b. müseyyeb’ den rivayet ediliyor; hz. ömer, ubey bin kaab ve ebu hureyre yüce peygamberin huzuruna gelip sordular:
“-ey allah’ın resulü, insanların en alimi kimdir?
resulullah:
-akıllı kimsedir.”
-insanların en abidi kimdir?
-akıllı olanıdır.
-insanların en faziletlisi kimdir?
-akıllı olanıdır.
-ey allah’ın resulü, akıllı kimse mürüvveti tamam olmuş, fesahat ve belagatı ile tanınmış, eli cömertliğe alışmış, hatırı ve itibarı yücelmiş bir kimse değil midir? dedikleri zaman, allah’ın yüce resulü şu ayeti okudular:
“bunların hepsi ancak dünya hayatının geçici metaıdır. ahiret ise, rabbının katında takva sahipleri içindir.” ve devamla buyurdu:
“akıllı bir kimse dünyada hasis ve zelil görünse de, akıl sayesinde takva sahibidir.” (ibn-i muhber)
“kim ahiret ekinini isterse biz ona kendi ekininde artırmalar yaparız. kim dünya ekinini isterse ona da ondan veririz. ancak onun ahirette nasibi yoktur.” (şura suresi: 20)
hazret-i peygamber (sallallahü aleyhi ve sellem) bir hadislerinde şöyle buyuruyor;
“kim, aklı ve fikri dünya olduğu halde sabahlarsa, allah onun aklını ve fikrini dağıtır, fakirliğini onun iki gözü arasında kılar. (iyice yaklaştırır) bunca çabasına rağmen dünyalık olarak, ona yine sadece mukadder olan miktarda bir şey verilir. kim de aklı fikri ahiret olduğu halde sabahlarsa, allah onun aklını fikrini derli toplu kılar, kalbine bir zenginlik verir. dünya(lık) da o kimseye, ister istemez gelir.” (tirmizi, kıyame, bab: 30)
allah resulü’nün ebu derda (r.a)’ya hitaben söylediği şu sözleriyle açıklanmaktadır:
“ey ebu derda! aklen geliş ki, rabbine yaklaşmakta kemale eresin.” ebu derda sordu: anam babam sana feda olsun ey allah’ın resulü, benim için bu söylediğiniz nasıl mümkün olabilir?
allah’ın resulü buyurdu: “allah’ın yasaklarından sakın, farzlarını eda et. bunları yaptığın takdirde geçici dünyada şanın yücelir. şerefin artar, gelecek ahirette de bu yaptıklarından ötürü rabb’inin manevi yakınlığını ve salih kullarına ihsan buyuracağı izzet ve ikramı elde edersin.” (ibn-i muhber; hakim; tirmizi, nevadir’ e; imam-ı gazali, ihyau ulumi’d-din, c.1 s.91-92.)
bera bin azib, peygamberden şu hadisirivayet etmiştir:
“melekler akıl ile çalışıp Allah’a taatta başarı gösterirler. ademoğullarından imanlı olan kişiler de akılları miktarınca başarı ve gayret gösterirler. binaenaleyh onlardan Allah’ın taatını en fazla yapanlar akl-ı kamil sahibi olanlardır.”
