Bir okuyucu mesajı:
yapay zeka – gerçek zeka
bu yazının çok benzeri aslında yıllar önce yazıldı. kaydedilmedi ve kayboldu. yazının sebebi hikmeti basitti: bunca zeki-akıllı adam nasıl olur da islamın değerini anlamaz, en azından takdir etmezdi.
bunca yıl sonra o yazıyı hatırlama sebebim şu sıralar çok popüler olan yapay zeka lakırtısıdır. neymiş efendim, yapay zeka denilen şey çok sayıda veri yüklenebilmesi sayesinde zekayı taklit edebiliyormuş, bu sayede de bir çok alanda gerisinden şimşekler çıkarabiliyormuş. yahu gerçeğinden ne fayda gördük ki yapayı bir yaraya merhem olsun. alın size sonuç cümlem, şimdiden ifşa ettim bile. şimdi gelelim şerhine…
önce zekanın ve aklın birbirinden ne kadar farklı olduğunu anlatabilmek adına ikisinin bohçasını bir dökelim ortaya:
zeka – akıl
parça – bütün
tümevarım – tümdengelim
veri /malumat/bilgi – hikmet
pratik – teori
somut – soyut
düşünce – tevekkül
sohbet – sükut
bilim – sanat
felsefi ekol/ideoloji – dünya görüşü
bu iki zincir aslında farkı kendiliğinden ortaya koyuyor. ikisinin silahları cephaneliği birbirinden oldukça farklı. şöyle başlayalım: tost makinesinde sahanda yumurta pişiren üniversite öğrencisi zekasını kullanıyordur, aklını değil. zeka pratiktir çünkü, hayata dönüktür. pratik sorunlara pratik çözümler üretir. o yüzden zeki insanlar hayatla kolayca başa çıkar, akıllılar tutunamaz kolay kolay. akıllılar yaşamayı bir sanrı zannedip devamlı gerçekliğini yoklama ihtiyacı duyarken zekiler hayatın tadını çıkarır. akıllılar teorisine inanmadığı işin pratiğine bulaşmaz. o her şeyden önce bir teorisyendir. soyut düşünebilme yeteneğine sahiptir. o yüzden düşünerek kendinden zevk almanın hastalıklı yaşantısına tutulmaz. onun düşünmesi tevekkül tadındadır. derinlerden inci çıkarmaya çalışır. zeki adam düşünce ile sürekli flört halinde olduğundandır ki çenesi de kuvvetlidir, sohbeti muhabbeti sever. eli de kaleme çabuk gider. akıllı adam hakiki sohbetin sükut suretinde düştüğünü bilir. az konuşur öz konuşur. kaleme de nadir sarılır, hikmeti yakaladığında yazar çizer.
zeki kişi verilerle, malumatla, bilgiyle yetinir. hikmet derdi yoktur. malumat bilgi hikmet üçgeni nettir aslında. istanbul 1453’te fethedildi, malumattır. istanbul’un fethi rönesansı tetikledi, bilgidir. istanbul 7 nefs makamını temsil eden 7 tepesiyle insanın ta kendisidir. onu yani kendini fetheden insan-kumandan ne güzel insandır, hikmettir. hikmetin neredeyse tek şartı liyakattır. ondandır ki akıllı adam, hikmet zamparalığına soyunmaz. liyakati elde etmeye çalışır. mevlana’nın dediği gibi hikmet şahini her padişahın koluna konmaz. amma velakin, layık olan çölde veya kutuplarda bile olsa gider bulur onu.
zeki adam bilime, akıllı adam sanata yönelir çoğu zaman.bilim somut, sanat ise soyuttur. bilim elle tutulur gözle görülürken, sanat bilinmeyeni yoklamak, koklamak; varoluş sancısına pansuman yapmaktır.
zeki insana parça doğrular yeter. o onlarla mutlu olabilir. akıllılar ise illa bütünü görmek ister. bu yüzden bir ömür dağın zirvesine tırmanmakla geçer. zirveler ıssızmış, soğukmuş, oksijen azmış, uçurumlarla doluymuş ne gam. illa zirveye çıkıp manzaranın tümünü görmek ister. aynen don kişot’un şu alıntısı gibi: my matter is to reach the unreachable star / no matter how high / no matter how uncertain. bilir ki, bütün aynı zamanda parçaların toplamından daha fazla anlam içerir. kafası tümdengelimci metodla çalışır. bilir ki, manzaranın tümü görüldüğünde rahatlayacaktır. tümevarımcı zekiler ise parçalarla çok zaman kaybeder. ömür parça doğruların sonunu getirmek için fazla kısadır.
şimdi gelelim zurnanın zart dediği yere…zeki adama ideoloji, felsefi ekoller yeterken akıllı dünya görüşü ister. akıllı adam hem insanı hem insanlığı ister çünkü. ikisinin de olmazsa olmaz olduğunu bilir. kendini gerçekleştirmek için insanı, vicdan merhamet sahibi olduğu içinde insanlığı ister. bu yüzden dünya görüşü arar. felsefi ekoller, ideolojiler, dünyevi dinler onu kesmez.
sosyalizm ideolojidir, dünya görüşü değildir. varoluşçuluk , hedonizm vs. felsefi ekoldür. budizm, hinduizm beşeri dinlerdir. materyalizm dünya görüşüdür. materyalizmin çocuklarından olan sosyalizm ve kapitalizmde ya insan vardır ya insanlık. ikisini birden bulmak muhaldir. geçen yüzyıla damga vurmuş sosyalizmde insanlık ideali vardır sadece. insana vaat ettiği bir şey yoktur. bir yazarın dediği gibi sosyalizm insana inanmadan insanlığa inanmıştır. insanı doğum-ölüm arasına sıkıştırırsanız ortaya biyolojik hayvan çıkar ki, sosyalizm de insana böyle bakar. ama ondan çok ütopik fedakarlıklar ister.
insanlığın dertleri bellidir: savaşlar, açlık, fakirlik-sefalet, her çeşit adalet yokluğu..insanın derdi de bellidir: hayatın, aşkın, ölümün, varoluşun sırlarını çözdürecek anlam arayışı, mutlak bir özgürlük. işte bana bu yazıyı yıllar önce yazdıran, üniversitedeki zeki arkadaşlarımın göremediği islamın biricikliği burada devreye girer. islam ideolojiden de hatta dünya görüşünden de öte bir yerdedir. hukuku, ekonomik anlayışı kısacası şeriatıyla insanlığın dertlerine, tasavvufu ile kemalata ulaşmak isteyen insana yol gösterir. bunun teyidini insanlık bazında asrı saadet, endülüs, osmanlı örnekleriyle; insan bazında ise yunus emre, mevlana, hacı bayramı veli, abdülkadir geylani vs. örnekleriyle göstermiş, rüştünü ispat etmiştir.
uzun lafın kısası zeka handikap, akıl nimettir. kuran’da sürekli geçen akledenler hitabı elbette boşuna değildir. hem zeki hem akıllı insan kibriti ahmer gibidir. genelde peygamberlere mahsus bir özelliktir.
ne mutlu akıllıyım diyene…
