Her şeyin bir sureti, bir kanuniyeti(döngüselliği), bir hakikati, bir de mahiyeti vardır. bu dört vecheyi,
“hüvel evvelü vel ahiru vazzahiru vel bâtın”(hadid 3) ayetinden çıkartıyoruz. bu formülasyon ile çoğu meseleyi çözümleyebiliriz.
âlem ve insan tanrının zâhir oluşudur veya bir diğer tabirle alem ve insan hakkın suretidir. bizler tanrı var mı yok mu, şöyle mi böyle mi derken; orada burada tanrı var mı diye araştırırken, aslında bütün isimler, bütün cisimler, bütün resimler(suretler) altında görünenin “o” olduğunun ve dahi o’ndan başka ikinci bir varlığın olmadığının farkında değiliz. daha doğrusu farkında olmayan dahi sınırlı bir zuhurla ben, sen, o şeklinde görünen “o”dur; yani yine “o”; hep “o”. o’ndan başkası yok ki…
tabii soracaksınız “o” nasıl farkında olmaz. mutlak “o” elbette her şeyin farkındadır. hadid 3 ayetinin devamı “ve hüve bi külli şey’in alîm-o her şeyi bilir”dir. ancak o’nun sınırlı görünümleri, zuhurları yani bizler şuur mertebelerinin dibinden yolculuğa başladığımız için cahiliz. diyalektik bir yükselişle basamak basamak şuur mertebelerinde yükselerek tekrar kaynağa dönme şansına sahibiz. bu durumda yolcu, yol ve hedef aslen aynı olmaktadır.
“her nefis ölümü tadacaktır. sonunda bize döndürüleceksiniz” (ankebut 57)
klasik tasavvufta bu anlattıklarım vahdet-i vücud ilmi olarak sunulur. ancak vahdet-i vücut aslen bir sekr/sarhoşluk ilmidir ve bir yönden doğru değildir. zira asıl ile suret kesinlikle aynı değildir. suret ancak asla delalet eder ve onunla kaimdir. suret aslın gölgesidir.
eski veli zatlardan biri, “bismillahirrahmanirrahim-rahman ve rahim olan allah’ın adı ile başlarım” sözünü “insan-ı kamil’in adı ile başlarım” olarak tefsir etmişti. bunu duyan bir kısım zatlar, bu ifadeden oldukça rahatsız olmuş ve meselenin halli için başka bir veli zata müracaat etmişlerdi. bu veli ,”o zat ismin tefsirini değil lafzın tefsirini yapmış” diyerek meseleyi çözüme kavuşturmuştur. mesela “su” kelimesi h2o denen sıvıya işaret ettiği gibi sadece bir lafız/kelime olarak da etimoloji ilminin kapsamında incelenebilir; onun gibi…
