Hayvanla insan arasında ruh ile madde mesafesi kadar fark vardır. hayvanların çeşitli sempatik tavırlarında duygu vehmetmek tipik bir insan yanılgısıdır. bir köpek veya kedi kendi içgüdü sınırlarında tepkiler ortaya koyar. o tepkilerin kaynağı ise hayatta kalma ve türünü devam ettirme saiklerinden ibarettir.
bir köpek aslında evi değil kendi avlanma bölgesini, sahibini değil sürüsünü korur. avlanma bölgesinin sınırlarını da idrarla işaretler. yavrusuna gösterdiği şefkat sadece görünüş itibariyledir. gerçekte türünü devam ettirme güdüsü söz konusudur.
hakikat itibariyle insan asla bir hayvanla kıyaslanamaz. hayvani yönü ve madde alemi ruh için bir tecelli planı bir nevi aynadır. evet altyapı incelemesi ile belli neticeler elde edebiliriz, sonuçlara varabiliriz çünkü ruh madde şartlarında donduğu zaman belli anlamlara göre belli şekiller alır.
bu manayı olanca parlaklığı ile gösteren evliyaya ait bir söz;
“suyun rengi kabın rengidir”
evet su döküldüğü kabın şeklini alır ve kabının renginde gözükür. tıpkı madde ve beden şartlarında kendini açığa vuran ruh gibi. bu minvalde söyleyebileceğimiz son söz,
“insan donmuş bir ruhdan ibarettir, bütün davranışları ruhîdir. öyle ki kurguladığı materyalizm bile bir ruhî çabanın ürünüdür”
aksi varit olsaydı materyalizmi hayvanların icat etmesi ve savunması gerekirdi.
